MASLD چیست؟

تغییر نام NAFLD به MASLD/MASH؛ راهنمای عملی تشخیص غیرتهاجمی و ساده‌سازی واژگان برای بیمار

در سال‌های اخیر یک تغییر مهم در دنیای هپاتولوژی رخ داد: «بیماری کبد چرب غیرالکلی» یا NAFLD به «بیماری کبدی استئاتوزی مرتبط با دیس‌فانکشن متابولیک» یا MASLD تغییر نام داد و «NASH» هم با عنوان MASH شناخته می‌شود. این تغییر صرفاً بازی با کلمات نیست؛ هدفش کنار گذاشتن واژگان منفی («غیرالکلی») و نزدیک‌شدن به علت‌های واقعی (اختلالات متابولیک) است تا مسیر تشخیص، پژوهش و آموزش برای پزشک و بیمار شفاف‌تر شود. برای آشنایی بیشتر با خودِ تغییرات و دلایل آن، می‌توانید صفحهٔ رسمی انجمن کبد آمریکا را ببینید: معرفی نام‌گذاری جدید MASLD/MASH توسط AASLD.

چرا این تغییر نام مهم است؟

نام‌های جدید هم با واقعیت‌های فیزیولوژیک هم‌راستا هستند و هم از انگ‌زنیِ ناخواسته‌ای که در کلمهٔ «چرب» و «غیرالکلی» وجود داشت، فاصله می‌گیرند. از نظر بالینی، MASLD به پزشک می‌گوید «به دنبال نشانه‌های دیس‌فانکشن متابولیک باش» و در عین حال می‌پذیرد که ممکن است علل دیگری (از الکل تا داروها) هم هم‌زمان حضور داشته باشند. چارچوب تازه همچنین یک «چتر» مفهومی به نام SLD (استئاتوتیک لیور دیزیز) معرفی می‌کند که همهٔ انواع استئاتوز کبد را دربرمی‌گیرد.

واژگان کلیدی: SLD، MASLD، MASH و MetALD به زبان ساده

SLD چیست؟

SLD یا «بیماری کبدی استئاتوزی» یک اصطلاح چتری است که همهٔ وضعیت‌هایی را که با تجمع چربی در کبد همراه‌اند در بر می‌گیرد: از MASLD گرفته تا بیماری‌های ناشی از الکل (ALD)، داروها، علل ژنتیکی یا «نامعلوم» (cryptogenic). این نگاهِ فراگیر کمک می‌کند علت‌ها را به‌جای حذفِ یک عامل (الکل) به‌طور ایجابی دسته‌بندی کنیم. در روایت رسمی انجمن‌های تخصصی، این طبقه‌بندی‌ها و چراییِ آن توضیح داده شده است (ر.ک. راهنمای AASLD).

MASLD چیست و چه فرقی با NAFLD دارد؟

MASLD زمانی به‌کار می‌رود که استئاتوز کبد (در تصویربرداری یا پاتولوژی) همراه با دست‌کم یک نشانگر کاردیومتابولیک وجود داشته باشد. این نشانگرها معمولاً شامل چاقی یا اضافه‌وزن، دیابت نوع ۲ یا پیش‌دیابت/مقاومت به انسولین، هیپرتانسیون یا درمان دارویی آن و دیس‌لیپیدمی (تری‌گلیسرید بالا/HDL پایین یا درمان آن) هستند. بنابراین پرسش رایجِ «MASLD چیست» را می‌توان چنین پاسخ داد: «همان کبد چرب، اما با تأکید بر ریشهٔ متابولیکی و معیارهای مثبت». برای تعریف کامل و مصوبات چند‌انجمنی، ببینید: بیانیهٔ دلفی چندانجمنی درباره نام‌گذاری جدید.

MASH چیست؟

MASH مخفف Metabolic dysfunction-Associated Steatohepatitis است؛ یعنی همان استئاتوهپاتیت قدیمی (التهاب، نکروز و آسیب سلولی ناشی از چربی) که این‌بار منشأ متابولیک آن برجسته شده است. از نظر بیمار، شنیدن «MASH» به این معناست که کبد نه‌فقط چرب است، بلکه علامت‌های التهاب و آسیب هم در آن دیده شده که با گذر زمان می‌تواند به فیبروز و حتی سیروز برسد.

MetALD یا «مت‌آل‌دی» چیست؟

یک زیرگروه جدید هم تعریف شده به نام MetALD؛ یعنی وقتی معیارهای MASLD برقرار است اما مصرف الکل در حد «میانه تا بالا» قرار دارد. در دستورالعمل‌های معرفی‌شده توسط AASLD، برای تفکیک MASLD از MetALD آستانه‌های مصرف هفتگی ذکر شده است (تقریباً ۱۴۰ گرم در هفته برای زنان و ۲۱۰ گرم در هفته برای مردان). جزئیات بیشتر را این‌جا ببینید: AASLD: New MASLD Nomenclature.

معیارهای تشخیص در MASLD: از «تعریف مثبت» تا «الگوریتم گام‌به‌گام»

سه جزء اصلی تشخیص

• اثبات استئاتوز کبد در تصویربرداری (مثلاً سونوگرافی کم‌حساس، CAP/VCTE در فیبرو‌اسکن، MRI-PDFF) یا پاتولوژی.
• حداقل یک شاخص کاردیومتابولیک: چاقی/اضافه‌وزن، دیابت نوع ۲ یا پیش‌دیابت/مقاومت به انسولین، هیپرتانسیون، دیس‌لیپیدمی.
• 排除 علل عمدهٔ دیگر (ویروس‌ها، داروها، بیماری‌های ذخیره‌ای و…)، با پذیرش این‌که همپوشانی علّی ممکن است وجود داشته باشد (مثل MetALD).

رویکرد ایجابی MASLD باعث می‌شود به‌جای «غیرالکلی بودن»، روی دیس‌فانکشن متابولیک تمرکز کنیم؛ کاری که در آموزش بیمار هم روشن‌تر و انگیزه‌بخش‌تر است. برای مرور رسمیِ تعریف‌ها و معیارها در سطح اروپا نیز می‌توانید راهنمای مشترک EASL–EASD–EASO (۲۰۲4) را ببینید.

الگوریتم عملی و غیرتهاجمی برای ارزیابی فیبروز

در کلینیک روزمره هدف این است که بیماران پرخطرِ فیبروز را به‌موقع شناسایی کنیم تا هم از بیوپسی‌های غیرضروری پرهیز شود و هم ارجاعِ تخصصی به تأخیر نیفتد. اجماعِ اخیر و گایدلاین‌های معتبر پیشنهاد می‌کنند از مدل‌های سادهٔ خون‌مبنا آغاز کنیم و فقط در صورت نیاز به سراغ ابزارهای پیشرفته برویم.

گام ۱: محاسبهٔ FIB-4 برای همهٔ بیماران مشکوک به MASLD

• FIB-4 < 1.3 (سن ≤ ۶۵ سال): خطر پایینِ فیبروز پیشرفته؛ پیگیری دوره‌ای کافی است.
• FIB-4 بین 1.3 تا 2.67: «منطقهٔ میانی»؛ نیاز به آزمون تأییدی با فیبرو‌اسکن (VCTE) یا ELF دارد.
• FIB-4 > 2.67: خطر بالا؛ ارجاع به هپاتولوژیست و ارزیابی تکمیلی (الاستوگرافی/ELF ± بیوپسی).
• نکتهٔ سنی: در افراد بالای ۶۵ سال آستانهٔ اولیهٔ کم‌خطر را 2.0 در نظر بگیرید.

این راهبرد در خلاصهٔ گایدلاین AASLD به‌روشنی آمده است و همچنین نسبت به نقش محدود سونوگرافی در تشخیص تأکید می‌کند (برای جزئیات: خلاصهٔ گایدلاین AASLD 2023 و نسخهٔ کامل در PMC).

گام ۲: آزمون تأییدی با فیبرو‌اسکن (VCTE) یا ELF

• VCTE (فیبرو‌اسکن): LSM کمتر از حدود ۸ کیلوپاسکال معمولاً با خطر پایینِ فیبروز معنادار سازگار است؛ مقادیر ۸ تا ۱۲ «میانی» و بیش از ۱۲ به‌نفع فیبروز پیشرفته است.
• ELF: مقادیر بالاتر (مثلاً حوالی ۹.۸ و به‌ویژه >۱۱.۳) به‌عنوان سیگنال خطر بالاتر و/یا احتمال سیروز در الگوریتم‌های ارجاع استفاده می‌شوند.

ترکیب FIB-4 با VCTE/ELF دقت تصمیم‌گیری را بالا می‌برد و به کاهش بیوپسی‌های غیرضروری کمک می‌کند. در صورت تناقضِ آزمون‌ها یا شک بالینیِ جدی، بیوپسی کبد همچنان معیار مرجع است. (منابع: AASLD 2023، خلاصهٔ الگوریتم)

گام ۳: چه زمانی بیوپسی کبد نیاز است؟

• آزمایش‌های غیرتهاجمی نامشخص یا متناقض.
• شکِ تشخیصی به علل دیگر (دارویی، خودایمنی، ویروسی و…).
• افزایش پایدار آنزیم‌ها (AST/ALT) با شواهد بالینی تصویری از آسیب پیش‌رونده.

سؤالات پرتکرار درباره MASLD/MASH

«MASLD چیست» و چرا از «NAFLD» بهتر است؟

MASLD بر علت مثبت (اختلالات متابولیک) تکیه دارد و واژگان انگ‌زا را کنار می‌گذارد. از نظر پژوهشی و بالینی، این نام‌گذاری مسیر شناسایی جمعیت‌های در معرض خطر را سریع‌تر و شفاف‌تر می‌کند (بنگرید به: بیانیهٔ دلفی چندانجمنی و AASLD).

«MASH چیست» و چه تفاوتی با MASLD دارد؟

MASH مرحله‌ای از طیف MASLD است که در آن التهاب و آسیب سلولی هم اضافه شده و ریسک فیبروز بالاتر می‌رود. به زبان ساده: MASLD «چربی در کبد + علائم متابولیک» است و MASH «همهٔ موارد قبل + التهاب/آسیب بافتی».

«MetALD چیست» و آیا مصرف کمِ الکل به‌طور خودکار MASLD را رد می‌کند؟

نه. مصرف کم الکل لزوماً MASLD را رد نمی‌کند. اما وقتی مصرف میانه تا بالا است، با وجود معیارهای متابولیک، مورد در گروه MetALD قرار می‌گیرد (آستانه‌های پیشنهادی در AASLD آمده است).

راهنمای کوتاه برای پزشک خانواده: از «شک بالینی» تا «ارجاع»

• در دیابت نوع ۲، چاقی مرکزی، هیپرتانسیون یا دیس‌لیپیدمی، به MASLD فکر کنید؛ درخواست پایه‌ای شامل آنزیم‌های کبدی و محاسبهٔ FIB-4 است.
• اگر FIB-4 < 1.3 (یا < 2.0 در ≥۶۵ سال): آموزش، اصلاح سبک زندگی و پیگیری دوره‌ای (۱–۳ ساله) کافی است.
• اگر FIB-4 بین 1.3 تا 2.67: VCTE یا ELF انجام دهید؛ بر اساس نتیجه تصمیم به ارجاع بگیرید.
• اگر FIB-4 > 2.67 یا آنزیم‌ها پایدار بالاست: ارجاع به فوق تخصص گوارش/کبد، بررسی پیشرفته و در صورت لزوم بیوپسی.

این مسیر با توصیه‌های AASLD هم‌راستا است و ابزار ساده‌ای برای تریاژ مبتنی بر خطر به‌دست می‌دهد (ر.ک. گایدلاین AASLD در PMC).

برای بیمار: چگونه «کبد چرب متابولیک» را ساده توضیح بدهیم؟

تصور کنید کبد مثل یک کارخانهٔ پرمشغله است. وقتی بدن با مقاومت به انسولین، تری‌گلیسرید بالا و کالری اضافی دست‌وپنجه نرم می‌کند، چربی اضافه در کارخانه انبار می‌شود. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، کارگران (سلول‌ها) ملتهب می‌شوند و خطوط تولید آسیب می‌بیند (MASH). خبر خوب این است که با تغییرات رفتاری پایدار—کاهش ۷–۱۰٪ وزن، فعالیت بدنی منظم و رژیم متعادل—می‌توان چربی و التهاب را کاهش داد و شانس پیشرفتِ فیبروز را کم کرد.

درمان‌ها: از سبک زندگی تا داروهای تازه

اصول مشترک

• کاهش وزن تدریجی (معمولاً ۷–۱۰٪) با رژیم و فعالیت بدنی، سنگ بنای مدیریت MASLD/MASH است.
• کنترل دیابت، فشارخون و چربی خون مطابق گایدلاین‌های عمومی قلب و متابولیسم.
• پرهیز از نوشیدنی‌های الکلی به‌ویژه در بیماران دارای فیبروز یا التهاب.

خبرهای دارویی مهم

در مارس ۲۰۲۴، سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) اولین داروی اختصاصی برای MASH را تأیید کرد: رسمدیتروم (Rezdiffra) برای بزرگسالان مبتلا به MASH غیرسیروتیک با فیبروز متوسط تا پیشرفته، همراه با رژیم و ورزش. جزئیات رسمی را در خبر FDA دربارهٔ Rezdiffra ببینید.

در ادامه، اوت ۲۰۲۵، سماگلوتاید (Wegovy) نیز با مسیر تأیید شتاب‌یافته برای درمان MASH غیرسیروتیک با فیبروز F2–F3 تأیید شد—البته در کنار رژیم و فعالیت بدنی و با الزام پیگیری نتایج قطعی‌تر در کارآزمایی فاز بعد. اطلاعیهٔ رسمی در صفحهٔ FDA دربارهٔ Wegovy برای MASH منتشر شده است.

نکتهٔ بسیار مهم برای محتوای آموزشی: داروها جایگزین تغییر سبک زندگی نیستند و انتخاب و تجویز آن‌ها کاملاً بر عهدهٔ پزشک متخصص است. هدف این بخش صرفاً اطلاع‌رسانی است و به‌هیچ‌وجه توصیهٔ درمانی شخصی محسوب نمی‌شود.

تفاوت MASLD با NAFLD؛ جمع‌بندی کوتاه برای سئو و خواننده

• NAFLD یک تعریف «حذفی» بود (بدون الکلِ زیاد و بدون علل دیگر)؛ MASLD یک تعریف «ایجابی» است (استئاتوز + حداقل یک شاخص کاردیومتابولیک).
• MASH جایگزین NASH شده و التهاب/آسیب را با منشأ متابولیک برجسته می‌کند.
• SLD چتر مفهومی جدید است که MASLD، ALD، MetALD، علل دارویی/ژنتیکی و موارد نامشخص را پوشش می‌دهد.
• الگوریتم‌های غیرتهاجمی برای غربالگری فیبروز (FIB-4 → VCTE/ELF) به‌عنوان مسیر اول توصیه می‌شوند.

FAQ (پرسش‌های پرتکرار)

آیا سونوگرافی برای تشخیص MASLD کافی است؟

سونوگرافی معمولی حساسیت پایینی دارد و برای مرحله‌بندی فیبروز مناسب نیست. ابزارهای توصیه‌شده شامل FIB-4، VCTE (فیبرو‌اسکن) و/یا ELF هستند (ر.ک. خلاصهٔ AASLD).

اگر FIB-4 من طبیعی شد، یعنی همه‌چیز عالی است؟

FIB-4 یک ابزار غربالگری خطر است، نه تشخیص قطعی. اگر عوامل پرخطر متابولیک دارید، پیگیری دوره‌ای (مثلاً هر ۱–۳ سال) منطقی است؛ برنامهٔ پیگیری را پزشک تعیین می‌کند.

چه‌قدر الکل باعث می‌شود MASLD به MetALD تبدیل شود؟

وقتی مصرف هفتگی الکل در حد میانه تا بالا باشد (تقریباً ۱۴۰ گرم برای زنان و ۲۱۰ گرم برای مردان)، با وجود معیارهای متابولیک، اصطلاح MetALD به‌کار می‌رود (منبع: AASLD).

آیا داروی قطعی برای MASLD/MASH وجود دارد؟

هیچ «راه‌حل جادویی» وجود ندارد؛ اما اکنون دو گزینهٔ دارویی دارای تأیید FDA برای MASH غیرسیروتیک با فیبروز متوسط تا پیشرفته در کنار اصلاح سبک زندگی در دسترس‌اند: رسمدیتروم (Rezdiffra) (تأیید ۲۰۲۴) و سماگلوتاید (Wegovy) (تأیید شتاب‌یافته ۲۰۲۵). دربارهٔ شرایط دریافت و پایش حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید (منابع: خبر رسمی Rezdiffra، خبر رسمی Wegovy).

جمع‌بندی

تغییر نام NAFLD به MASLD/MASH تنها تغییر اصطلاح نبود؛ مسیر فکر کردنِ ما را هم تغییر داد: از «تعریف منفی» به «تعریف مثبت». با پیروی از الگوریتم‌های غیرتهاجمی (FIB-4 → VCTE/ELF)، استفاده از واژگان یکدست (SLD، MASLD، MASH، MetALD) و تأکید بر اصلاح سبک زندگی همراه با تصمیم‌های مبتنی بر شواهد، می‌توان مراقبت از بیماران را دقیق‌تر و انسانی‌تر کرد.

این مقاله صرفاً آموزشی است و به‌هیچ‌وجه جایگزین تشخیص یا درمان پزشکی توسط پزشک نیست.